Ֆիզահի

Աշուղ

Գարեգին Լևոնյան

Գրականագետ, արվեստաբան

Մարգար Դավթյան

Արձակագիր

Արմեն Զուրաբով

Կինոսցենարիստ

Ստեփան Եսայան

Պատմաբան, հնագետ

Արշակ Գառնիկյան

Գեղանկարիչ

Ժիրայր Ավետիսյան

Բանաստեղծ, արձակագիր, դրամատուրգ, թարգմանիչ

Հակոբ Ավետիքյան

Լրագրող, հրապարակախոս

Ալլա Հովհաննիսյան

Դերասանուհի

Ավետիս Բերբերյան

Կոմպոզիտոր

Իռեն Աբելյան

Դերասանուհի

 

 

 

 

ԱԽԹԱԼԱ

Ախթալայի վանական համալիրը 10-րդ դարի վերջին կառուցել են Կյուրիկյան Բագրատունիները։ Սակայն Ախթալայի պատմությունը սկսվում է դեռևս բրոնզի ու երկաթի դարերից։ 1887-89թթ ֆրանսիացի հնագետ Ժակ դը Մորգանը Ախթալայում հայտնաբերեց 576 քարե ուղղանկյուն դամբարաններ, ինչպես նաև խեցե, երկաթե ու բրոնզե գտածոներ` Ք.ա. 8-րդ դարով թվագրվող։ Տեղանքը հնուց ի վեր հայտնի է եղել որպես պղնձի հարուստ հանքավայր ։ Պատմիչներ Կիրակոս Գանձակեցու և Վարդան Արևելցու վկայությամբ` 12-13-րդ դարերում բնակավայրը կոչվել է Պղնձահանք։ 1180-ականներին Պղնձահանքը դարձավ Իվանե Ա Զաքարյանի սեփականությունը։ Իվանեի եղբայրը` Զաքարեն, մնաց հայ առաքելական եկեղեցուն հավատարիմ, իսկ Իվանեն վրացական աշխարհիկ և հոգևոր ատյանի առջև ընդունեց բյուզանդական ուղղափառությունը` քաղկեդոնությունը (որը վրաց եկեղեցին ընդունել էր 7-րդ դարում), և վանքը վերածեց քաղկեդոնական մենաստանի։ Ախթալայի վանքից բացի, քաղկեդոնության փոխեցին նաև հյուսիսային Հայաստանի մի քանի այլ եկեղեցիներ։ Պղնձահանքը եղել է Գուգարքի վրացադավան կամ քաղկեդոնական հայերի կրոնական կենտրոնը և հայ-վրացական կրթարան։ Սկսած 18-րդ դարի վերջից` վանքը ծառայում էր հույներին։ 1763թ. վրաց թագավոր Հերակլ Բ-ն Օսմանյան կայսրության տարածքում գտնվող Գյումուշխանե բնակավայրից Ախթալա տեղափոխեց մոտ 800 հույն ընտանիքներ։ Հույները կոչեցին վանքը «Մերամանի»։ 19-րդ դարում Ախթալան դարձավ հայ իշխանական ընտանիքներից մեկի` Մելիքովների սեփականությունը։ Հենց այդ շրջանում էլ կառուցվեց ռուսական մատուռը: Ներկայումս Ախթալայի վանքն ունի ուխտագնացության օրեր` սեպտեմբերի 20-21-ը, երբ վանք են այցելում հայեր, հույներ ու վրացիներ։ Ախթալան Հայաստանի որմնանկարչության զարգացման շրջանի անխաթար մնացած վառ օրինակներից է։ Սբ. Աստվածածին եկեղեցին հռչակված է իր առաջնակարգ և բարձրարվեստ որմնանկարներով, որոնք կատարվել են 13-րդ դարում, երբ եկեղեցին վերափոխվեց քաղկեդոնականի, իսկ ստորին շերտը վերաբերում է 11-րդ դարին: Որմնանկարներն իրենց գունային լուծումներով մոտենում են բյուզանդականին, սակայն թեմաների ընտրությունը զուտ հայկական է: Որմնանկարների մեծ մասն ունի հունարեն, մյուս մասն էլ վրացերեն արձանագրություններ: Երկշերտ բարձրարվեստ որմնանկարները պատկերում են Հին և Նոր կտակարանների առանձին դրվագներ, սրբերի պատկերներ, այդ թվում՝ Գրիգոր Լուսավորչի պատկերը։ Խորանի գմբեթարդին Մարիամ Աստվածածինն է՝ գահին նստած, մանուկ Հիսուսը գրկին. (պահպանվել է որմնանկարի միայն մի մասը), նրանից ներքև հաղորդության, խորհրդավոր ընթրիքի տեսարանն է։ Հիսուսը պատկերված է երկու անգամ՝ մերթ շրջված դեպի աջ, մերթ դեպի ձախ՝ առաքյալների հետ հացը կիսելիս։ Պահպանվել են Պետրոս, Հովհաննես, Պողոս առաքյալների, Ղուկաս և Մատթեոս ավետարանիչների պատկերները։ Քիչ ավելի ներքևում ողջ հասակով պատկերված են սրբեր, ի թիվս որոնց՝ Հռոմի Սեղբեստրոս պապի, Հակոբ Տյառնեղբոր, Հովհան Ոսկեբերանի, Բարսեղ Մեծի, Գրիգոր Ա Լուսավորչի, Աթանաս Ալեքսանդրացու, Հռոմի Կլեմենտ (Կղեմես) պապի, Գրիգոր Սքանչելագործի, Կյուրեղ Ալեքսանդրացու, Գրիգոր Աստվածաբանի, Կիպրիանոս Կարթագենացու պատկերները։ Արևմտյան պատի որմնանկարներում պատկերված է երկնային արքայությունը, իսկ հյուսիսային պատին՝ Հիսուսի չարչարանքները, Կայիափա քահանայապետը ու հռոմեական կառավարիչ Պիղատոս Պոնտացին։ Կամարները, միջնապատերն ու սյուները նույնպես պատկերազարդված են սրբագրային թեմաներով և սրբերի դիմապատկերներով։ Որմնանկարների մի մասը վերականգնվել է։ Ախթալայի ամրոցը կանգնեցվել է բարձրադիր ընդարձակ հրվանդանի վրա` բնական պատնեշներ հանդիսացող ժայռապատ խոր ձորերով եզերված։ Որոշ չափով բաց տարածքները պաշտպանված են աշտարակներով ու պարիսպներով։ Ամրոցի միակ մուտքը հյուսիսից է` պաշտպանված շրջանաձև հատակագծով եռահարկ կոնաձև աշտարակով ու պարիսպներով։ Աշտարակավոր պարսպապատերը պաշտպանում էին ամրոցի ներսում գտնվող վանքի հյուսիսային մուտքը։ Վանքի գլխավոր եկեղեցին Սբ. Աստվածածինն է, եկեղեցուն կից սրահը և փոքրիկ եկեղեցին, որտեղ ըստ պատմիչներ Վարդան Արևելցու և Կիրակոս Գանձակեցու` թաղված են իշխան Իվանե Զաքարյանը և նրա որդին` Ավագը։ Սբ. Աստվածածին եկեղեցուց դեպի հյուսիս` պարսպապատին կից, բնակելի և տնտեսական շինություններ են եղել, որոնցից պահպանվել են կրկնահարկ կառույցի (հնարավոր է` մենաստանի կամ սեղանատան) պատերը։ Կառույցը հարում է արևելյան պարսպապատին և ունեցել է փայտե ծածկ. հնարավոր է նաև, որ այստեղ տեղակայվել է ամրոցի պահակախումբը։ Պահպանված պատերը վկայում են այս շինության չափսերի մասին. այն ունեցել է մեկ սրահ և ընդհանուր ննջասենյակներ։ Շինությունը ելք ուներ դեպի գետի կիրճը տանող թունել, դեպի բաղնիք և ստորգետնյա ամբարներ։ Գլխավոր եկեղեցու կողքին` վանքի բակի հյուսիս-արևելքում, կանգուն է միանավ թաղածածկ 13-րդ դարի եկեղեցին ` արևելյան ճակատից դուրս եկող կիսաշրջանաձև խորանով, ինչը բնորոշ է հայկական եկեղեցաշինությանը` 5-6-րդ դարերից սկսած։ Ախթալան ռազմապաշտպանական և հոգևոր հզոր կենտրոն է եղել, ինչի մասին են վկայում գյուղի 10-13-րդ դարերի բազմաթիվ ամրաշինությունները, եկեղեցիները և մատուռները։

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար