ԳԱՐԵԳԻՆ ՆԺԴԵՀ

Պետական, ռազմական գործիչ, հրապարակախոս

1 հունվար, 1886 - 21 դեկտեմբեր, 1955

Գարեգին Տեր-Հարությունյան

Ծնվել է Երևանի նահանգի Նախիջևանի գավառի Կզնուտ (այժմ՝ Գյուզնութ) գյուղում։ Սովորել է Նախիջևանի ռուսական 7-ամյա դպրոցում, ապա՝ Թիֆլիսի ռուսական գիմնազիայում և Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանության բաժնում: 1907թ. ավարտել է Սոֆիայի սպայական դպրոցը, ընդունվել ՀՅԴ կուսակցության շարքերը, որից հեռացել է 1937թ.: 1908թ. վերադարձել է Կովկաս: 1909թ. ցարական ոստիկանությունը ձերբակալել է նրան (զենք տեղափոխելու համար), 1912թ. ազատվել է բանտից և մեկնել Բուլղարիա: Մասնակցել է Բալկանյան 1-ին պատերազմին (1912-13թթ). Անդրանիկի հետ կազմավորել է հայկական կամավորական վաշտ (271 զինվոր) և բուլղարական բանակի կամավորական միավորման կազմում կռվել թուրքերի դեմ, որի համար պարգևատրվել է «Սպայական քաջության խաչ» շքանշանով: Առաջին համաշխարհային պատերազմի (1914-18թթ) ժամանակ նշանակվել է կամավորական 2-րդ գնդի հրամանատար Դրոյի (Դրաստամատ Կանայան) տեղակալ, 1916թ.՝ կամավորական գնդերը ցրելուց հետո, անցել է Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Գյումրի): 1918թ. հեծյալների հարյուրյակով մասնակցել է Ղարաքիլիսայի ճակատամարտին (մայիսի 24-28-ը): Հայաստանի Հանրապետության (1918-20թթ) հռչակման առաջին օրվանից զբաղվել է ազգային բանակի կազմավորման և ուսուցման աշխատանքով: 1919թ. հոկտեմբերից եղել է Զանգեզուրի (ներկայիս ՀՀ Սյունիքի մարզի տարածքը) զինված ուժերի հրամանատարը, որոնք նոյեմբերին կազմակերպված դիմադրություն են ցույց տվել թուրք-թաթարական զորքերին: 1920թ. հուլիսին 11-րդ Կարմիր բանակի դեմ իր փոքրաթիվ ուժերով մի քանի շաբաթ անհավասար մարտեր է մղել Կապանի պաշտպանության համար: 1920թ. օգոստոսի 10-ին Թիֆլիսում Հայաստանի Հանրապետության և Խորհրդային Ռուսաստանի միջև կնքվել է համաձայնագիր, ըստ որի՝ Ղարաբաղը, Զանգեզուրը և Նախիջևանը պետք է ժամանակավորապես վերահսկեին խորհրդային ուժերը՝ մինչև Հայաստանի և Ադրբեջանի (ապրիլի 28-ից՝ խորհրդային) միջև վիճելի տարածքների պատկանելության հարցի խաղաղ ճանապարհով լուծումը: Սակայն Զանգեզուրի ժողովուրդը՝ նրա գլխավորությամբ, չի ճանաչել այդ համաձայնագիրը: 1920թ. սեպտեմբեր-նոյեմբերին ազատագրել է Կապանը, Սիսիանը և Գորիսը: Դեկտեմբերի 25-ին հռչակվել է Սյունիքի ինքնավարությունը, Նժդեհն ընտրվել է Սյունյաց սպարապետ: 1921թ. ապրիլի 26-ին Տաթևի վանքում գումարված համազանգեզուրյան երկրորդ համագումարն Ինքնավար Սյունիքը հռչակել է անկախ Լեռնահայաստանի Հանրապետություն, Նժդեհն ընտրվել է վարչապետ և արտաքին գործերի ու զինվորական նախարար: 1921թ. հուլիսի կեսերին, Սյունիքը Խորհրդային Հայաստանին միացնելու երաշխիքներ ստանալուց հետո, Նժդեհը փոքր զորախմբով անցել է Իրան, 1922թ. մեկնել Սոֆիա: 1923թ. լինելով Բուխարեստում, տեղի «Նոր Արշալույս» թերթում հանդես է եկել «Իմ խոսքը-Թե ինչո՞ւ զենք բարձրացրի խորհրդային զորքերի դեմ» հոդվածաշարով։ Այդ տարիներին հանգամանալից անդրադարձել է Սյունիքի կռիվների պատմությանը՝ 1923-25թթ ընդարձակ հոդվածաշարով հանդես գալով Բոստոնի «Հայրենիք» ամսագրում։ 1924-25թթ հրապարակումներ է ունեցել Պլովդիվում լույս տեսնող «Հայաստան» դաշնակցական թերթում։ Մասնավորապես, 1924թ. այստեղ տպագրվել են առանձին գլուխներ նրա «Էջեր իմ օրագրեն»-ից, որը նույն տարի լույս է տեսել առանձին գրքույկով, Կահիրեում։ 1926թ. հանդես է եկել Սոֆիայում լույս տեսնող «Արաքս» թերթում, ուր տպագրվել է նրա «Բաց նամակներ հայ մտավորականությանը» շարքը: 1932-34թթ բնակվել է ԱՄՆ-ում, որտեղ մշակել է Ցեղակրոն վարդապետությունը և սկզբնավորել համանուն շարժումը: 1935թ. հրատարակել է «Ամերիկահայությունը - Ցեղը և իր տականքը» աշխատությունը, միաժամանակ նպատակ ունենալով ընդլայնել Ցեղակրոն շարժումը և այն դարձնել համագաղութային։ 1937թ. Հայկ Ասատրյանի հետ, Պլովդիվում հրատարակել է «Ռազմիկ» ազգայնական թերթը, իսկ Սոֆիայում՝ «Իմ պատասխանը» ուսումնասիրությունը՝ նվիրված Սյունիքի հերոսականին: 1937-38թթ, Հ.Ասատրյանի, Ն.Աստվածատուրյանի և այլոց հետ նախաձեռնել է Տարոնական շարժումը, իսկ 1938-39թթ հրատարակել շարժման պաշտոնաթերթը՝ «Տարոնի Արծիվ»-ը: 1944թ. սեպտեմբերին խորհրդային բանակի` Բուլղարիա մտնելուց հետո՝ հոկտեմբերի 10-ին, նա ձերբակալվել է. նրան տեղափոխել են Բուխարեստ, ապա՝ Մոսկվա, և բանտարկել Լուբյանկայի բանտում: 1946թ. նոյեմբերին ուղարկել են Երևան (ԽՍՀՄ-Թուրքիա ենթադրվող պատերազմում օգտագործելու նպատակով), դատապարտել 25 տարվա բանտարկության: 1948թ. տեղափոխել են Ռուսաստանի Վլադիմիրի բանտ, որտեղ և վախճանվել է ու թաղվել բանտին կից գերեզմանատանը: 1983թ. նրա աճյունը գաղտնի տեղափոխվել է Երևան, որից մի մասունք ամփոփվել է Խուստուփի լանջին (2001թ. կանգնեցվել է կիսանդրին), աճյունը 1987թ.՝ Սպիտակավոր Սբ. Աստվածածին վանքի բակում (ՀՀ Վայոց ձորի մարզի Վերնաշեն գյուղի մոտ): 2005թ. ապրիլի 26-ին աճյունի մի մասը զինվորական պատիվներով վերաթաղվել է Կապանում, որտեղ ստեղծվել է Նժդեհին նվիրված հուշահամալիր: 2001թ. Երևանում լույս է տեսել Նժդեհի երկերի «Հատընտիր» ժողովածուն, 2002թ.՝ երկհատորյակը: Հայաստանի առաջին հանրապետությունը Նժդեհին պարգևատրել է «Մեծն Վարդան», Լեռնահայաստանի Հանրապետությունը՝ «Խուստուփի արծիվ» շքանշաններով: Գարեգին Նժդեհի անունով Երևանում կոչվել են դպրոց, հրապարակ, փողոց, մետրոպոլիտենի կայարան, Գյումրիում` փողոց, հրապարակ, որտեղ և կանգնեցվել է նրա հուշարձանը:

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար