Գարեգին Հովսեփյան

Հայագետ, եկեղեցական, մշակութային գործիչ

Գրիգոր Չախիրյան

Կինոգետ, կինոսցենարիստ

Գևորգ Մուշեղյան

Ճարտարապետ

Մելինե Համամջյան

Դերասանուհի

Ալեքսանդր Սահակյան

Ճարտարապետ, շինարար

Ասլան Մխիթարյան

Ճարտարապետ

Վահրամ Գալստյան

Ռեժիսոր, քանդակագործ

Նաիրա Մուրադյան

Կինոռեժիսոր, նկարչուհի

Էդգար Ռոստոմյան

Երաժիշտ, դերասան

 

 

 

 

ՍՏԵՓԱՆ ՄԱԼԽԱՍՅԱՆՑ

Բանասեր, լեզվաբան, բառարանագիր

25 հոկտեմբեր, 1857 - 21 հուլիս, 1947

Ծնվել է Ախալցխայում: Ավարտելով տեղի Կարապետյան ծխական դպրոցը, ուսումը շարունակել է Ախալցխայի ռուսական գավառական դպրոցում: 1874-78թթ սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, 1878թ. ընդունվել է Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների ֆակուլտետը, աշակերտել է Քերովբե Պատկանյանին, Նիկողայոս Մառին, Նիկողայոս Ադոնցին, Հովսեփ Օրբելուն, Կարապետ Կուսիկյանին: 1889թ. ավարտել է նույն ֆակուլտետի հայ-սանսկրիտ և հայ-վրացական բաժինները, ստացել թեկնածուի գիտական աստիճան: 1890թ. աշխատանքի է անցել Թիֆլիսի Ներսիսյան դպրոցում, որտեղ աշխատել է մինչև 1910թ., իսկ 1903-06թթ եղել է տեսուչ։ Այստեղ գրել է Ներսիսյան դպրոցի 75-ամյա գործունեության պատմությունը, ինչպես նաև մի քանի դասագրքեր ու շատ հոդվածներ։ Եղել է Ժողովրդական (հետագայում՝ Ռամկավար ազատական) կուսակցության ղեկավար դեմքերից։ 1910-14թթ եղել է Թիֆլիսի Հովնանյան օրիորդաց դպրոցի տեսուչը, իսկ 1914-15թթ ուսումնական տարում տեսուչի պաշտոնով աշխատանքի է հրավիրվել Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարան, սակայն 1917թ. ճեմարանը փակվելու պատճառով նորից վերադարձել է Թիֆլիս ու տեսուչի պաշտոնով աշխատանքի անցել Գայանյան վարժարանում։ 1919թ. վերջնականապես վերադարձել է Հայաստան, մեկ տարի պաշտոնավարել Ալեքսանդրոպոլի (այժմ՝ Գյումրի) նորաբաց առաջին համալսարանում։ Նրա ելույթը Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովում հիմք է հանդիսացել անկախ Հայաստանի (1918-21թթ) պետական դրոշի գույների ընտրության համար Հայաստանի անկախության վերականգնումից հետո նույն գույներով դրոշը նորից դարձավ Հայաստանի Հանրապետության պետական խորհրդանիշը։ 1920թ. փետրվարի 1-ին նրան շնորհվել է պատվավոր իրավունքը կարդալու առաջին հանդիսավոր դասախոսությունը նորաբաց Երևանի պետական համալսարանում։ 1885թ. Պետերբուրգում լույս է ընծայել Ստեփանոս Տարոնացու (Ասողիկ) «Պատմութիւն տիեզերական» (առաջաբան Կ.Եզյանցի) առաջին լուրջ ուսումնասիրությունը՝ գիտական տեքստով և ծանոթագրություններով: Բանասիրական հետազոտություններից հիշատակելի են «Ուսումնասիրություն Փավստոս Բուզանդի պատմության» (1896թ.), «Սեբեոսի պատմությունը և Մովսես Խորենացի» (1899թ.), Մովսես Խորենացու «Հայոց պատմություն» (ընդարձակ ուսումնասիրությամբ, թարգմանությամբ և ծանոթագրություններով, 1940թ.), «Խորենացու առեղծվածի շուրջը» (1940թ.), «Փավստոս Բուզանդ. Պատմություն Հայոց» (ներածությամբ, թարգմանությամբ և ծանոթագրություններով, 1947թ.) գործերը, հրատարակել է մատենագիրների համեմատական տեքստեր (Ղևոնդ Մեծի «Պատմութիւն Հայոց», Կ.Եզյանցի առաջաբանով, 1887թ., Ղազար Փարպեցու «Պատմութիւն Հայոց և Թուղթ առ Վահան Մամիկոնեան», Գ.Տեր-Մկրտչյանի հետ, 1904թ., Ամիրդովլաթ Ամասիացու «Օգուտ բժշկության», 1940թ.), «Դասընթաց հայոց մատենագրության պատմության», 1899թ., «Համառոտ պատմություն Ներսիսյան հոգևոր դըպրոցի...» (1900թ.) և այլն: Հետագայում լույս են տեսել նրա «Գրիգոր Լուսավորիչ», «Մաշտոցի ծագման ժամանակը», «Երբ են հայերն ընդունել քրիստոնեությունը» և այլ աշխատությունները։ 1880-ական թվականներին թարգմանել է Վիկտոր Հյուգոյի բանաստեղծություններից, որից հետո անցել է ավելի մեծ գործերի: Ռուսերեն է թարգմանել Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսի «Ջամբռը», ինչպես նաև Սեբեոսի «Հայոց պատմությունը» և ուրիշ հեղինակների գործեր։ Նրա լեզվաբանական հետազոտություններից կարևոր են «Գրաբարի հոլովումը, խոնարհումը և նախդիրները» (1891թ.) և «Գրաբարի համաձայնությունը» (1892թ.) աշխատությունները, որոնք երկար ժամանակ գործածվել են որպես գրաբարի ձեռնարկներ: «Գրաբարի համաձայնությունը» գրքում հանգամանորեն քննության է առել գրաբարի շարահյուսությունը: Նախաբանում, անդրադառնալով մի շարք ընդհանուր լեզվաբանական հարցերի, հարել է երիտքերականներին, ընդունել նրանց հնչյունական օրենքները, սակայն լեզուն որպես հոգեբանական գործոն դիտելու հարցում հեռացել է նրանցից, ժխտել անհատական լեզուների դրույթը և ընդունել ժողովրդի, հանրության լեզուն: Քննելով հայերենի բարբառների առաջացման հարցը, եկել է այն համոզման, որ բարբառներ եղել են նաև գրերի գյուտից առաջ, և գրաբարը ժամանակի բարբառներից (Արարատյան) մեկն է, որը բարձրացել է գրական լեզվի աստիճանի: Զբաղվել է աշխարհաբար գրական լեզուների (արևելահայերենի և արևմտահայերենի) զարգացման հարցերով, հայոց լեզվի հոլովական դրության, ուղղագրության, տաղաչափության, գիտական տերմինաբանության և այլ խընդիրներով: Երկար տարիների ուսումնասիրության արդյունք է հայ բառարանագրության կոթողներից մեկը՝ «Հայերեն բացատրական բառարան»-ը (հ.1-4, 1944-45թթ, ԽՍՀՄ պետական մրցանակ՝ 1946թ.): Այն ընդգրկում է գրաբարի, միջին հայերենի, ժամանակակից հայերենի (երկու տարբերակով) և բարբառների բառամթերքը, հին և նոր փոխառյալ բառերը (պարսկերենից, եբրայերենից, հունարենից, ասորերենից, ռուսերենից և այլ լեզուներից), ոճական կիրառությունները (հաստատված օրինակներով), քերականական և բանասիրական ցուցումներով: Բառարանն ընդգրկում է հայերենի մոտ 120.000 բառ, որն իր տեսակի մեջ անգերազանցելի է առ այսօր և ունեցել է մի քանի տպագրություն: Որպես համահեղինակ մասնակցել է նաև նեղ մասնագիտական մի շարք բառարանների կազմման աշխատանքներին: Բնագրից թարգմանել է Վ.Շեքսպիրի «Լիր արքա» (1887թ.), «Մակբեթ» (1892թ.), Գ.Էբերսի «Մարդ եմ» (1898թ.) երկերը: 1940թ. ստացել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան (honoris causa՝ երբ գիտական աստիճանը շնորհվում է առանց դիսերտացիա պաշտպանելու, սակայն գիտության բնագավարում մեծ ներդրում կատարելու համար): Եղել է Սբ. Էջմիածնի Մայր աթոռի հոգևոր խորհրդի անդամ, 1944թ-ից՝ «Էջմիածին» ամսագրի հիմնադիր անդամ։ 1943թ-ից եղել է ՀՀ ԳԱ հիմնադիր կազմի անդամ, ակադեմիկոս: Մահացել է Երևանում:

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար