ԱՇՈՏ ՀՈՎՀԱՆՆԻՍՅԱՆ

Պատմաբան, քաղաքական գործիչ

17 հունիս, 1887 - 30 հունիս, 1972

Ծնվել է Շուշիում: Սկզբնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի ռեալական վարժարանում, ապա ավարտել է Շուշիի ռեալական դպրոցը։ Բարձրագույն կրթությունն ստացել է Գերմանիայում (սովորել է Ենայի, Հալլեի, Մյունխենի համալսարաններում), որտեղ մասնագիտացել է փիլիսոփայության, տնտեսագիտության մեջ և հիմնավոր տիրապետել գերմաներեն, ֆրանսերեն ու լատիներեն լեզուներին: 1904-06թթ եղել է Սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական հայ կազմակերպության (ՍԴԲՀԿ), 1906թ-ից՝ Ռուսաստանի սոցիալ-դեմոկրատական բանվորական կուսակցության (ՌՍԴԲԿ) անդամ։ 1913թ. վերադարձել է Անդրկովկաս և դասավանդել Շուշիի հոգևոր սեմինարիայում, 1914-17թթ՝ Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում: Հոկտեմբերյան սոցիալիստական հեղափոխության նախապատրաստման և անցկացման տարիներին հեղափոխական-քաղաքական աշխատանք է կատարել Անդրկովկասում: 1917թ. Շուշիում հրատարակել է «Նեցուկ» թերթը: 1917-18թթ աշխատել է Բաքվի սովետի կուլտուր-լուսավորական, ապա Բաքվի կոմունայի լուսավորության կոմիսարիատի դպրոցական բաժիններում: Կոմունայի անկումից (1918թ.) հետո մեկնել է Մոսկվա, Ազգությունների գործերի ժողկոմատում ղեկավարել Հայկական գործերի կոմիսարիատի գրական-հրատարակչական բաժինը, միաժամանակ հայ ժողովրդի պատմություն դասավանդել Լազարյան ճեմարանում (1918-19թթ, պրոֆեսոր): 1920թ. Դոնի Ռոստովում խմբագրել է «Բանվորի կռիվ» թերթը: Նույն թվականի հոկտեմբերին Բորիս Լեգրանի գլխավորած Խորհրդային Ռուսաստանի դիվանագիտական ներկայացուցչության կազմում ժամանել է Հայաստան: 1920թ. մասնակցել է Հայաստանում խորհրդային իշխանության հաստատմանը, 1921թ.՝ քաղաքացիական կռիվներին: 1920-21թթ եղել է նորաստեղծ Խորհրդային Հայաստանի առաջին լուսավորության ժողկոմը (մշակույթի նախարար), 1922-27թթ՝ Հայաստանի կոմկուսի Կենտկոմի առաջին քարտուղարը: Այդ տարիներին նա մեծ աշխատանք է կատարել ավերված երկրի ժողտնտեսության վերականգնման, խորհրդային դպրոցի ստեղծման, Երևանի համալսարանի հիմնադրման, Հայաստանից դուրս գտնվող խոշոր հայագետներին, արվեստի ու գրականության գործիչներին մայր հայրենիքում համախմբելու գործում: Նա է ստորագրել հայոց լեզուն հանրապետությունում պետական ճանաչելու, անգրագիտությունը վերացնելու, պետական հրատարակչություն կազմակերպելու, մշակութալուսավորական ինստիտուտի ստեղծման, Երևանի համալսարանի կազմակերպման, մշակութապատմական ինստիտուտի ստեղծման, Երևանի հեղափոխական թանգարանի հիմնադրման և այլ դեկրետներ։ 1921-26թթ դասախոսել է Երևանի համալսարանում: 1928թ. տեղափոխվել է Մոսկվա և շուրջ մեկ տասնամյակ գիտամանկավարժական աշխատանք կատարել Մարքսի-Էնգելսի, ԽՍՀՄ Ազգությունների ինստիտուտներում: 1936-37թթ եղել է ԽՍՀՄ ԳԱ պատմության ինստիտուտի տնօրենի տեղակալը: Ստալինյան ռեպրեսիաների տարիներին (1937թ.) անհիմն բռնադատվել է, վերապրել աքսորը, 1943թ. բանտից ազատվել է, 1954թ. վերջնականապես արդարացվել: Նույն թվականին աշխատանքի է անցել ՀՀ ԳԱ պատմության ինստիտուտում, 1961թ-ից մինչև իր կյանքի վերջը ղեկավարել է նոր պատմության բաժինը: 1956թ. ստացել է պատմական գիտությունների դոկտորի գիտական աստիճան: Երկարատև ու արգասավոր գիտական գործունեություն է ծավալել: 1913թ. Մյունխենում գերմաներեն լույս է տեսել նրա առաջին աշխատությունը՝ «Իսրայել Օրին և հայ ազատագրական գաղափարը»: Առաջինն էր խորհրդահայ պատմաբաններից, որ անդրադարձել է 1920թ. Մայիսյան ապստամբության պատմությանը: Հայաստանում խորհրդային կարգերի հաղթանակի և մարքս-լենինյան ուսմունքի գաղափարական հակառակորդների դեմ պայքարի հարցերին են նվիրված 1920-ական թվականների նրա գրած բազմաթիվ հոդվածներն ու գրքույկները («Մեր հեռանկարները և լենինիզմը», 1926թ., «Համազգային կրիզիսը», 1925թ., «Դաշնակցության առիթով», 1929թ., «Դաշնակցությունը և պատերազմը», 1924թ.) և այլն: Գիտական բարձր մակարդակով են գրված նաև միջնադարյան Հայաստանի պատմամշակութային խնդիրներին նվիրված «Մաշտոցյան գրերի պատմական նշանակությունը» (1962թ.), «Թոնդրակյան շարժումը Հայաստանում» (1954թ., ռուսերեն) հոդվածները, «Ֆրիկը պատմաքննական լույսի տակ» (1955թ.) և այլ ուսումնասիրություններ: Տասնյակ տարիների իր անխոնջ պրպտումները նա ընդհանրացրել է «Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության» (հ.1-2, 1957-59թթ) աշխատության մեջ, որտեղ բացահայտել է հայ ազատագրական մտքի դեգերումները, նրա էությունն ու նպատակադրումը, կրած փոփոխությունները և սոցիալական միջավայրը: Մ.Նալբանդյանի կյանքի ու գործունեության, հայ հեղափոխական դեմոկրատիայի, նրա ակունքների, ժամանակի ու միջավայրի և այլ էական հարցերին է նվիրված նրա «Նալբանդյանը և նրա ժամանակը» (հ.1-2, 1955-56թթ) ստվարածավալ աշխատությունը: 1960թ-ից մինչև իր մահը եղել է պատմության ինստիտուտի կողմից նախապատրաստվող և հրատարակվող հայ ժողովրդի պատմության բազմահատորյակի գիտական-ակադեմիական հրատարակության գլխավոր խմբագիրը: 1960թ-ից եղել է ՀՀ ԳԱ ակադեմիկոս: Պարգևատրվել է Լենինի շքանշանով ու մի շարք պետական մեդալներով: 1961թ. արժանացել է Հայաստանի գիտության վաստակավոր գործչի կոչման: Մահացել է Երևանում:

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար