Միքայել Թումանով

Հրապարակախոս, բանաստեղծ

Հակոբ Հարությունյան

Փիլիսոփա, երաժշտագետ, գրականագետ, լեզվաբան

Ադամ Մաշինյան

Գեղանկարիչ, գրաֆիկ

Գրետա Գալստյան

Դերասանուհի

Տիգրան Մխիթարյան

Դերասան, բեմադրիչ

Արայիկ Բաբաջանյան

Դերասան, երգիչ

Լևոն Ախայան

Գեղանկարիչ

Արտյոմ Այրումյան

Ջութակահար

Էմմա Հոռոփյան

Հաղորդավար, լրագրող

 

 

 

 

ԳԱԲՐԻԵԼ ԱՎԵՏԻՔՅԱՆ

Լեզվաբան, բառարանագիր, բանասեր, աստվածաբան

19 սեպտեմբեր, 1751 - 24 դեկտեմբեր, 1827

Ծնվել է Կոստանդնուպոլսում։ Ավարտել է Վենետիկի Մխիթարյան միաբանության դպրոցը և եղել Մխիթարյան միաբան: 1785թ. կարգվել է տեղի «Նորընծայից» ուսուցիչ, 1786թ. ձեռնադրվել քահանա, 1799թ. նշանակվել ընդհանուր աթոռակալ, 1824թ. հրաժարվել վանական պաշտոններից՝ ծերության և հիվանդության պատճառով։ Եղել է գրաբարի քաջ գիտակ, տիրապետել է հունարենին, լատիներենին, իտալերենին և այլ լեզուների։ Ծավալել է գիտական, բանասիրական, թարգմանչական գործունեություն։ «Քերականութիւն հայկական» (1815թ.) աշխատությամբ ստեղծել է գրաբարի ինքնատիպ, համապարփակ քերականություն, նոր տեսանկյունից մեկնաբանել քերականական բազմաթիվ իրողություններ, մերժել գրաբարի համար խորթ ու օտարամուտ ձևերը։ Աշխատության առաջին մասը գրված է արևմտահայերենով, ամփոփում է գրաբարի խոսքի մասերի («մասունք բանի») և նրանց քերականական կարգերի («պարագայք») հանգամանալից քննությունը։ Ընդունել է տասը հոլովում՝ բաժանելով պարզ կամ կանոնավոր և խառը կամ անկանոն տեսակների։ Նա առաջին անգամ գիտականորեն հիմնավորել ու ապացուցել է, որ գրաբարը տասի փոխարեն ունի վեց հոլով։ Բավականաչափ առաջ է տարել բայի լուսաբանությունը, լավագույնս բաղդատել բայական կարգերի (սեռ, եղանակ, դեմք, թիվ, ժամանակ և այլն) էությունը, ճշգրտել կառուցվածքային և իմաստային տեսակետներից տարբեր խոսքի մասերի դրսևորումներն ու տարատեսակները։ Երկրորդ մասը գրված է գրաբար և նվիրված է շարահյուսության («բաղդասության»), խոսքի մասերի կապակցությունների քննությանը։ Կազմել է «Նոր հայկազեան բառարան»-ի «Ա» տառի բառահոդվածները, կատարել մի շարք ճիշտ ստուգաբանություններ և հայերեն շատ բառեր համեմատելով ցեղակից ուրիշ լեզուների (հունարեն, լատիներեն և այլն) համարժեք ձևերի հետ՝ նկատել դրանց միջև եղած ընդհանրությունները («Նոր բառգիրք հայկազեան լեզուի», հ.1, 1836թ.)։ Գրել է իտալերենի քերականություն («Քերականութիւն թօսքանեան լեզուի աւանդեալ ի հայ լեզու, հանդերձ տաճկական թարգմանութեամբ», 1792թ.), որը հարուստ տվյալներ է պարունակում նաև հայերենի մասին և, փաստորեն, իտալերեն-հայերեն համեմատական քերականություն է։ Գրել է բազմաթիվ մեկնողական երկեր՝ շարունակելով հայ միջնադարի մեկնաբանական գրականության հարուստ ավանդույթները, դրսևորել հայ և համաշխարհային պատմության, գրականության ու փիլիսոփայության, հին ու նոր լեզուների խոր իմացություն։ Թափանցել է քննվող բնագրերի խորքը, բացատրել դրանց իմաստային ու լեզվական խրթնությունները։ Նրա մեկնությունների գլուխգործոցը «Մեկնութիւն չորեքտասան թղթոց երանելոյն Պօղոսի առաքելոյ» (հ.1-3, 1806-12թթ) աշխատությունն է, ուր թղթերի հին հայերեն թարգմանությունը բաղդատել է հունարեն, լատիներեն, ասորերեն, արաբերեն և եթովպերեն թարգմանությունների հետ, կատարել բնագրային բազմապիսի ճշգրտումներ։ Խորապես ուսումնասիրել է հայ հոգևոր բանաստեղծությունը, քննել շարականների ցանկը, մեկնել բովանդակությունը և ընդարձակ տեղեկություններ հաղորդել դրանց հեղինակների ու կիրառության մասին («Բացատրութիւն շարականաց», 1814թ., «Ճառ բղխման» հատվածը իտալերեն հանդիպադիր թարգմանությամբ, 1824թ.)։ Բնագրային անճշտությունները վերացնելու նպատակով նա համեմատել է Շարակնոցի տպագիր օրինակները և 32 ձեռագիր։ Բացառիկ արժեք ունի Գրիգոր Նարեկացու «Մատեան ողբերգութեան» երկի մեկնությունը («Նարեկլուծ», 1801թ.)։ Հմտորեն օգտագործել է ձեռագիր ու տպագիր աղբյուրները, բնագիրը մաքրել աղճատումներից, բացահայտել «Նարեկ»-ի գեղարվեստական, իմաստասիրական, հոգեբանական, գեղագիտական ու հռետորական արժեքը։ Նույն եղանակով մեկնաբանել է և Գրիգոր Նարեկացու ներբողներն ու երեք գանձը («Սրբոյ հօրն մերոյ Գրիգորի Նարեկացւոյ Երկրորդ մատեան ճառից», 1827թ.)։ Գրել է նաև ճառեր, քարոզներ («Մտածութիւնք...», 1810թ., «Խորհրդածութիւնք...», 1836թ.)։ Ունի թատերգություններ, բանաստեղծություններ, կատարել է նաև թարգմանություններ, որոնց մի մասը դեռևս անտիպ է։ Մահացել է Վենետիկում, Սբ. Ղազար կղզում։

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար