Սիմոն Ճուլարտյան

Բանահավաք, բանասեր

Հովսեփ Աթաբեկյանց

Հրապարակախոս, թարգմանիչ, գյուղատնտես

Ալեքսանդր Սպենդիարյան

Կոմպոզիտոր, դիրիժոր

Տիգրան Խրլոպյան

Մշակութային գործիչ, արձակագիր

Արմեն Գուլակյան

Բեմադրիչ, դրամատուրգ

Մարիամ Ասլամազյան

Գեղանկարչուհի

Առլեն Ֆրենսիս

Դերասանուհի

Գուրգեն Հովնան

Գրականագետ

Անջելո Էֆրիկյան

Ջութակահար, դիրիժոր, երաժշտագետ

Աիդա Դումանյան

Օպերային երգչուհի

Վահե Ահարոնյան

Դաշնակահար

Սուսաննա Կարապետյան

Երգահան, քանոնահար

Ռուբեն Եսայան

Քանդակագործ

Հովհաննես Զատիկյան

Արձակագիր, պատմաբան

Արարատ Սարգսյան

Գեղանկարիչ

Ալբինա Համբարձումյան

Երգահան, երաժիշտ

 

 

 

 

ԼԵՈ

Պատմաբան, արձակագիր, գրականագետ

14 ապրիլ, 1860 - 14 նոյեմբեր, 1932

Առաքել Բաբախանյան

Ծնվել է Շուշիում: 1878թ. ավարտել է Շուշիի քաղաքային վերակազմյալ դպրոցը: Այնուհետև Շուշիում ու Բաքվում աշխատել է որպես նոտարային գրագիր, հեռագրիչ, «Արոր» տպարանի կառավարիչ: 1895-1906թթ եղել է Թիֆլիսի «Մշակ» թերթի մշտական աշխատակիցն ու քարտուղարը: 1906-07թթ դասավանդել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում, ապա՝ տեղափոխվել Թիֆլիս ու ամբողջովին նվիրվել գիտական աշխատանքի: 1924թ-ից հրավիրվել է Երևան և պետական համալսարանում հայագիտական տարբեր առարկաներ դասավանդել մինչև կյանքի վերջը (1925թ-ից՝ պրոֆեսոր): Գրել սկսել է 1877թ-ից (առաջին թղթակցությունը տպագրվել է «Кавказ»-ում) և ավելի քան կես դար աշխատակցել հայ պարբերական մամուլին («Մշակ», «Արձագանք», «Արմենիա», «Մուրճ», «Հանդես ամսօրյա», «Տարազ», «Հորիզոն», «Համբավաբեր» և այլն): Տպագրել է հարյուրավոր քննադատական հոդվածներ, վիպակներ, պատմագիտական ու գրականագիտական ուսումնասիրություններ: Հաղթահարելով կղերապահպանողական պատմահայեցողությունը՝ կանգնել է ժամանակի առաջավոր հայագիտության դիրքերում և հայ ժողովրդի պատմության հանգուցային շատ հարցեր նոր ձևով լուսաբանել: Այս տեսակետից ուշագրավ են «Հայկական տպագրություն» (հ.1-2, 1901-02թթ), «Հովսեփ կաթողիկոս Արղության» (1902թ.), «Ստեփանոս Նազարյանց» (հ.1-2, 1902թ.), «Գրիգոր Արծրունի» (հ.1-3, 1902-05թթ), «Ս.Մեսրոպ» (1904թ.), «Հայոց հարցը» (1906թ.), «Հայ գրքի տոնը» (1912թ.), «Վանի Լեո թագավորությունը» (1915թ.), «Հայոց հարցի վավերագրերը» (1915թ.), «Անի» (հրտ.՝ 1946թ.) արժեքավոր աշխատությունները: Պատմաբանի աշխատությունների մեջ առանձնահատուկ տեղ ունի «Հայոց պատմություն» եռահատոր աշխատությունը (հ.1, 1917թ., հ.2-3, 1946-47թթ), որում հանգամանորեն շարադրված է հայ ժողովրդի բազմադարյան պատմությունը հնագույն ժամանակներից մինչև 18-րդ դարի վերջը՝ բացառությամբ 12-15-րդ դարերի: Հայ ժողովրդի պատմությունը հեղինակը սերտորեն կապակցել է հարևան երկրների պատմության հետ, անցկացրել զուգահեռներ, համեմատություններ, նշել փոխազդեցություններ, հայտաբերել առանձնահատկություններ և ընդհանրություններ հայ և հարևան ժողովուրդների սոցիալական, քաղաքական ու մշակութային կյանքում: Նրա աշխատությունները պարունակում են ինչպես հարուստ փաստական նյութեր (հայ և օտար պատմիչների, ժամանակագիրների երկեր, վիմական արձանագրություններ, հնագիտական, լեզվագիտական ու բանասիրական տվյալներ, ճանապարհորդական նոթեր ու հուշեր, գիտական ուսումնասիրություններ, վավերագրեր և այլն), այնպես էլ պատմագիտական կուռ ընդհանրացումներ, աչքի են ընկնում գրելաձևի ինքնատիպությամբ ու շարադրանքի մատչելիությամբ: Այս տեսակետից պատմագիրը անգերազանցելի է հայ պատմագիտության մեջ: Նրա աշխարհայացքը բարդ է ու հակասական: Իր ապրած բարդ, հակասական ժամանակաշրջաններին հատուկ, իրարամերժ գաղափարները խորապես ազդել են նրա աշխարհայացքի վրա, առաջացրել տարբեր տեսակետներ ու կարծիքներ: Դրանք դրսևորվել են հատկապես նրա պատմագիտական գործունեության վերջին շրջանում: Նախասովետական տարիներին հրատարակված արժեքավոր աշխատություններում գերագնահատել է մարդկային հասարակության զարգացման մեջ հոգևոր ու աշխարհագրական գործոնները, անհատի դերը, երբեմն էլ՝ իդեալականացրել անցյալը: Վերանայելով իր պատմահայեցողության սկզբունքները՝ «Անցյալից» (1925թ.), «Հայոց պատմություն» (նորագույն շրջան, 1927թ.), «Խոջայական կապիտալ...» (1934թ.), «Թուրքահայ հեղափոխության գաղափարաբանությունը» (հ.1-2, 1934թ.) և այլ աշխատություններում անհաջող փորձեր է կատարել մոտենալու պատմության մատերիալիստական ըմբռնմանը: Տուրք տալով ժամանակի պատմագիտության մեջ իշխող սխալ դրույթներին՝ առաջ է քաշել իր նախկին որոշ ճիշտ տեսակետներին տրամագծորեն հակառակ կարծիքներ, հատկապես հայ ազատագրական շարժումների, հայ-ռուսական հարաբերությունների, Ռուսաստանի հետ Արևելյան Հայաստանի միացման գնահատման հարցերում: Գերագնահատել է հայ առևտրական կապիտալի դերը՝ այն համարելով հայ ժողովրդի նոր պատմության հիմնական շարժիչ ուժ: Չնայած այդ բոլորին, նա համարվում է հայ պատմագիտության նշանավոր դեմքերից և խոր ազդեցություն է թողել հայ պատմաբանների հետագա սերունդների վրա: Գրել է նաև գեղարվեստական ու գրականագիտական երկեր: Նահապետական գյուղի առօրյայից քաղված պատկերներում ու պատմվածքներում («Սնապաշտության քուրմ», 1884թ., «Դարտամահ», 1890թ., «Արնագին», 1890թ., «Այծարածը», 1904թ., «Մի բուռը մոխիր», 1904թ. և այլն) ներկայացրել է հայ շինականի դառը ճակատագիրը, նրա ընդվզումները: «Պանդուխտ» (1888թ., որի տակ առաջին անգամ ստորագրել է «Լ.» անունը), «Կորածներ» (1889թ.), «Ոսկու ժխորի մեջ» (1901թ., լրիվ հրտ.՝ 1927թ., 1901թ. հրտ. առաջին մասը «Մուրճ»-ում՝ «Գյուղի մարդիկ» խորագրով) և այլ երկերի նյութը «հողալքումն» է: Օտարերկրյա բռնակալների դեմ հայ ժողովրդի պայքարի դրվագներն են արտացոլված «Վահան Մամիկոնյան» (1888թ.), «Սպանված հայրը» (1891թ.), «Վերջին, վերքեր» (1891թ.), «Թաթախման գիշերը» (1892թ.), «Լեռնցիները» (1896թ.) պատմական զրույցներում, «Մելիքի աղջիկը» (1898թ.) պատմա-ավանդական վեպում և «Վարդանանք» (1916թ.) դրամայում: Սրանց գաղափարական առանցքը քրիստոնեական վարդապետության մերկացումն է և համաժողովրդական պայքարի միջոցով անկախության նվաճումը: Նույն գաղափարներն են արծարծում նաև «Ուխտավորի հիշատակարանը» (1885թ.), «Իմ հիշատակարանը» (1890թ.) և այլն: Հայ դեմոկրատական գրականության մի ամբողջ շրջանի ձգտումներն են խտացված նրա գրաքննադատական երկերում: Հայ գրականության հայտնի դեմքերին նվիրված դիմանկարներում (Մ.Մամուրյան, Ս.Ոսկան, Մ.Նալբանդյան, Ս.Տյուսաբ, Մ.Խրիմյան, Ղ.Աղայան, Րաֆֆի, Սայաթ-Նովա), հայ, ռուս և համաշխարհային գեղարվեստական երևույթների տեսություններում, «Ռուսահայոց գրականությունն սկզբից մինչև մեր օրերը» (1904թ.) և այլ բազմաթիվ աշխատություններում մեկնաբանել է հայրենի գրականության հարստությունները՝ հնագույն ժամանակներից մինչև 20-րդ դարի սկիզբը: Նրա պատկերացմամբ գեղարվեստական գրականությունն ու գրաքննադատությունը գաղափարական զենքեր են ավատատիրական հետամնացության և կապիտալիստական բարքերի դեմ պայքարում, ազգային-ազատագրական գաղափարների և մարդկային իրավունքների իրականացման գործում: Այս առումով պատմաբանը սնվել է հեղափոխական-դեմոկրատական գեղագիտության ակունքներից: 1925թ-ից եղել է Հայաստանի գիտության և արվեստի ինստիտուտի իսկական անդամ: Մահացել է Երևանում, թաղված է Կոմիտասի անվան պանթեոնում: Լեոյի անունով Երևանում կոչվել է դպրոց և փողոց:

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար