Միրզա Մելքոմ Խան

Դիվանագետ, հրապարակախոս, արձակագիր

Գևորգ Տեր-Աղեքսանդրյան

Բանահավաք, ազգագրագետ, արձակագիր

Հովհաննես Հակոբյան

Պատմաբան, հրապարակախոս

Էդուարդ Թոփչյան

Գրականագետ

Ասատուր Մնացականյան

Բանաստեղծ, բանասեր

Վարդիթեր Կարապետյան

Գեղանկարչուհի

Մովսես Պչաքչյան

Արձակագիր, թարգմանիչ

Սաթիկ Հախնազարյան

Դերասանուհի

Լիդուշիկ

Երգչուհի

 

 

 

 

ՄԱՅՐ ԱԹՈՌ ՍՈՒՐԲ ԷՋՄԻԱԾԻՆ

Մայր Տաճարը կառուցվել է Հայոց առաջին հայրապետ Սբ. Գրիգոր Լուսավորչի կողմից: Գիշերային մենության մեջ մտորումներով տարված Լուսավորիչը մի հիասքանչ տեսիլք տեսավ. Աստծու Միածին Որդին իջավ երկնքից և ոսկե մուրճով հարվածեց գետնին` ցույց տալով այն վայրը, որտեղ պետք է կառուցվեր Էջմիածնի Սբ. Տաճարը: Այս զարմանահրաշ տեսիլքից հետո Սբ. Գրիգոր Լուսավորիչն ու Սբ. Տրդատ թագավորի ընտանիքը ժողովրդին առաջնորդեցին Միածնի իջման վայրը և կառուցեցին Մայր Տաճարը: Սբ. Էջմիածինը նաև կոչվում է «լույսով լուսավորված», քանի որ ոչ թե կառուցվեց մահկանացու ճարտարապետների կողմից, այլ հիմնվեց Երկնավոր Ճարտարապետի կողմից, ով, իր լույսով լուսավորելով, ուրվագծեց նոր եկեղեցին: Սբ. Էջմիածնի Մայր Տաճարի կառուցումն ավարտվեց 303թ. օգոստոսին: Տաճարի օծումը տեղի ունեցավ Մարիամ Աստվածածնի վերափոխման  տոնին նախորդող շաբաթ օրը և  անվանվեց Սբ. Մարիամ Աստվածածին: Այդ պատճառով Մայր Տաճարի հիշատակության օրը նշվում է Աստվածածնի վերափոխման տոնին նախորդող շաբաթ օրը: Իր կառուցումից կարճ ժամանակ անց Էջմիածնի Մայր Տաճարը հռչակվեց որպես Հայ Եկեղեցու և հայ ժողովրդի հավատքի խորհրդանիշ` հաճախ կոչվելով նաև Վաղարշապատի կաթողիկե, Կաթողիկե կամ պարզապես Առաջին Եկեղեցի: 360թ. Սբ. Էջմիածինը կրեց 1-ին հարվածը, երբ պարսից Շապուհ 2-րդ արքան, մեծաթիվ բանակով ներխուժելով Հայաստան, փորձեց Մայր Տաճարը զրադաշտական մեհյանի վերածել: Շապուհ արքայի արշավանքից հետո Ներսես Մեծ Կաթողիկոսը ձեռնամուխ եղավ տաճարի վերակառուցմանը: Հայ գրերի գյուտից հետո (5-րդ դարի սկզբին), Վաղարշապատի Կաթողիկոսությանը կից հիմնադրվեց Մեսրոպյան հայկական դպրոց: Վերանորոգչական աշխատանքներ կատարվեցին նաև Սահակ Պարթև Կաթողիկոսի (387-428թթ) օրոք: Մինչև 17-րդ դարի սկիզբը Մայր Տաճարի մասին հիշատակություն չկա: Այդ ընթացքում Տաճարը մեծապես տուժում է անընդհատ կրկնվող թուրք-պարսկական պատերազմների հետևանքով: 1635-37թթ Օսմանյան Թուրքիայի սուլթան Մուրադ Դ-ն արշավանք է կազմակերպում դեպի Պարսկաստան: Սկսված պատերազմի հետևանքով մեծապես տուժում է  նաև Մայր Տաճարը: Վերոհիշյալ թուրքական արշավանքի ժամանակ Տաճարի ավերված մասերը վերանորոգում է Փիլիպպոս Ա. Աղբակեցի (1632-1655թթ) Կաթողիկոսը: 1654թ. սկսվում է զանգակատան շինարարությունը և ավարտվում է  Հակոբ Դ Ջուղայեցի (1655-80թթ) Կաթողիկոսի օրոք: Զանգակատունը կառուցող վարպետ-քանդակագործը եղել է Սահակ Խիզանեցին, իսկ որմնանկարների  հեղինակը Զաքարե Ոսկերիչն է: 1712-21թթ կատարված նկարազարդումների հեղինակը մեծահամբավ որմնանկարիչ Նաղաշ Հովնաթանն է: 1726-29թթ ավագ խորանի բեմապատի մարմարյա հարթության վրա պատկերվել է Քրիստոսի տասներկու աշակերտները, որոնց մեջտեղում Սբ. Աստվածածինն է: Մայր Աթոռում շինարարական մեծ գործունեություն է ծավալում Սիմեոն Ա. Երևանցի կաթողիկոսը (1763-80թթ): Նրա օրոք ևս շարունակվում են Մայր Տաճարի նկարազարդման աշխատանքները, որի համար Մայր Աթոռ է հրավիրվում ծաղկանկարի մեծ վարպետ թիֆլիսաբնակ Հովնաթան Հովնաթանյանը: Մայր Տաճարի վերանորոգման մի կարևոր շրջան էլ կարելի է համարել Գևորգ Դ Կոստանդնուպոլսեցու (1866-82թթ) հայրապետության շրջանը: Նրա օրոք  Տաճարի արևելյան պատին կից ավելանում են թանգարանային երեք սենյակներ: 1682թ. Եղիազար Ա Այնթապեցի կաթողիկոսը հյուսիսային և հարավային աբսիդների, ինչպես նաև ավագ խորանի վրա կառուցեց փոքր զանգակատան նման գնբեթներ: Այսպիսով` Մայր Տաճարի գմբեթները, զանգակատան հետ միասին, դարձան հինգը` յուրաքանչյուր խորանի վրա մեկական գմբեթ: Որպես կենտրոնագմբեթ եկեղեցի` շինության գլխավոր գմբեթը գտնվում է կենտրոնում, իսկ մնացած չորսը խաչաձև տեղակայված են գլխավոր գմբեթի շուրջը: Տաճարն ունի երեք մուտք: Հիմնականը զանգակատան մուտքն է, մյուս երկուսը գտնվում են Տաճարի հյուսիսային և հարավային կողմերում: Չորրորդ պատմական մուտքը գտնվել է Տաճարի արևելյան անկյունում, ուր այժմ պատ է: Հին ժամանակներում այս դռան գոյության միակ ապացույցը դռան վերևում գտնվող կամարն է: Ըստ ավանդության Տրդատն ու իր ընտանիքը տաճար էին մտնում այս դռնից: Պրոֆեսոր Լիդիա Դուռնովոյի ղեկավարությամբ 25 հայ նկարիչներից բաղկացած մասնագետների խումբը դեռևս 1954թ. սկսում են որմնանկարների վերականգնողական աշխատանքները, որոնք ավարտվում են 1955թ.: Վազգեն Վեհափառի հրամանով 1981-82 թթ. կրկին  կատարվում են Մայր Տաճարի որմնանկարների վերականգնողական աշխատանքներ, որոնց ղեկավարը վերականգնիչ-գեղանկարիչ Վարդգես Բաղդասարյանն էր: Քրիստոնեությունը Հայաստանում պետական կրոն հռչակելու 1700-ամյակի կապակցությամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս Գարեգին Բ Հայրապետի հրամանով իրականացվեցին Մայր Տաճարի հիմնարար վերանորոգման աշխատանքներ: Չնայած Մայր Տաճարը դարերի ընթացքում բազմիցս ավերվել և վերակառուցվել է, սակայն Տաճարի ներկայիս տեսքը համապատասխանում է Լուսավորչի տեսիլքում լույսով ուրվագծված կառույցին: 1950-ականների պեղումներն ապացուցեցին, որ ամենաուշը 5-րդ դարից սկսած Մայր Տաճարն ունեցել է բազիլիկատիպ խաչաձև գմբեթավոր կառուցվածք: Պեղումների ժամանակ բացվեցին ներկայիս մույթերի տակ 4-րդ դարի կառույցին պատկանող գմբեթակիր մույթերի խաչաձև խարիսխները, սալահատակի մնացորդները, իսկ Ավագ խորանի տակ հայտնաբերվեց նախնական խորանը, ինչպես նաև ուրարտական բազալտե խոշոր կոթող: Սա նշանակում էր, որ Մայր Տաճարի տեղում Ք.Ա. 1-ին հազարամյակի սկզբում արդեն սրբավայր է եղել: Մայր Տաճարը հիմնադրվել է հեթանոսական Արտեմիս աստվածուհուն նվիրված մեհյանի տեղում: 1958թ. հնագիտական պեղումների ժամանակ Մայր Տաճարի Ավագ Խորանի տակ 1-1,5 մետր խորության վրա հայտնաբերվեց 5-րդ դարում Վահան Մամիկոնյանի կողմից կառուցված սրբատեղին: Կառույցի ներսում պահպանվել են առավել հին խորանի որմեր, որոնք պատկանում էին 5-րդ դարից առավել վաղ շրջանի: Ամենայն հավանականությամբ այդ խորանը կառուցել է Գրիգոր Լուսավորիչը: Հայտնաբերված հնագույն ավագ խորանի հիմնաքարն անմիջապես կրակարանի վրա է եղել, ինչը խորհրդանշում է քրիստոնեության հաղթանակը հեթանոսության հանդեպ: Ուրարտական շրջանի բազալտե կոթողը, որը հայտնաբերվել էր հեթանոսական մեհյանի կրակարանի տակ, այդ շրջանի նմանատիպ կոթողներից ամենամեծն է:

ԲԱԺԻՆՆԵՐ


ՄԱՍՆԱԿՑԻՐ ՔԱՍԹԻՆԳԻ


Նկարահանման փորձ
Կցել նկար